Bajkoterapia – bajka czy baśń?

3 kwietnia, 2014

bajkoterapiaJuż jakiś czas temu wspomniałam, jak bardzo interesuje mnie zagadnienie bajkoterapii. Jest to dziedzina z pogranicza literatury i psychologii, dlatego też zostaje pomijana przez badaczy jednej i drugiej. Stąd wynikają braki w opracowaniach związanych z nią aspektów, między innymi gatunkowego opisania bajki terapeutycznej. Dlatego kolejny wpis dotyczący bajkoterapii poświęciłam rozróżnieniu, czy bajce terapeutycznej bliżej jest do baśni, czy do bajki właśnie.

Przedstawiony poniżej tekst jest fragmentem mojej pracy magisterskiej, w związku z czym zastrzegam sobie wszelkie prawo do jej publikowania i modyfikacji, jeżeli ktokolwiek z Was chciałby zacytować gdzieś fragment wpisu, lub posłużyć się nim w inny sposób proszę o informację i zapytanie.

Baśń i bajka – bajka terapeutyczna

Pojęcia „baśni” i „bajki” w odniesieniu do literatury dziecięcej są powszechnie znane i w języku potocznym używane zazwyczaj zamiennie. Jednak są to dwa odrębne gatunki literackie.

Baśń to utwór narracyjny, folklorystyczny, w którym zachowany jest obiektywny stosunek narratora do opisywanych wydarzeń. Wyrasta ona z dawnych podań ludowych i często adresowana jest nie tylko do dzieci, lub nawet wyłącznie do dorosłych, gdyż zawiera treści mogące wywołać poczucie niepewności i lęku u najmłodszych czytelników (jak baśnie braci Grimm). Baśnie są wyrazem wierzeń, przesądów, ludowych mądrości, przekazywanych w formie sfabularyzowanej ustnie z pokolenia na pokolenie[1].

Bajką nazywamy za to „utwór o charakterze moralistycznym, w którym spostrzeżenie natury etycznej zilustrowane jest odpowiednim przykładem, często alegorycznym, postacie bohaterów są typowe, o wyraźnie zaznaczonych cechach; morał umieszczony bywa na początku albo na końcu, lub jest domyślny, ukryty w sensie opowiadania”[2]. Według innej definicji jest to „krótka opowiastka wierszem lub prozą, której bohaterami są zwierzęta, ludzie, rzadziej rośliny lub przedmioty, zawierająca moralne pouczenie wypowiadane wprost lub dobitnie zasugerowane”[3]. Do najważniejszych cech świata bajki należy możliwość bezproblemowej komunikacji między ludźmi, zwierzętami i przedmiotami, z której wynikają dwa podstawowe chwyty konstrukcyjne: animizacja i personifikacja. Bardzo istotnym elementem jest także prawo metamorfozy: ludzie, zwierzęta i przedmioty ulegają przemianie, za dotknięciem czarodziejskiej różdżki lub zaklęci w jakiś inny sposób. Oprócz tego bajka, tak jak i baśń, pomaga odbiorcy odnaleźć się w wyimaginowanym świecie, stanowi antidotumna lęki i udręki, jednak w przeciwieństwie do baśni, zawsze zawiera pouczenie i morał[4].

W publikacjach dla dzieci częściej używa się pojęcia bajki. Dlatego też, choć nie jest to termin równoznaczny, na użytek opowiadań tworzonych w celach terapeutycznych przyjęto określenie bajka terapeutyczna. Chociaż nie są to klasyczne bajki – nie są wierszowane, brak im morału i pouczenia – mają wiele cech wspólnych. Utwory te konstruują rzeczywistość, czasami magiczną, widzianą oczami dziecka, jednak w bajce terapeutycznej magia rzadko pomaga rozwiązywać problemy. Bajki (także te terapeutyczne) pomagają poznać świat, zrozumieć rządzące nim reguły. Odpowiadają także na pytanie, jak można poradzić sobie z zagrożeniami. Ich poznawcza wartość oparta jest na tezie,
że świat nierealny stanowi drogę do zrozumienia świata realnego. Dziecko
o wyobraźni nasyconej bajkowymi obrazami może samo tworzyć własne historyjki. Nabiera umiejętności nie tylko rozumienia, ale także zmiany otaczającego je świata[5]. Bajki pomagają też dzieciom kreować siebie poprzez podziw dla bohatera, czerpanie jego wzorców moralnych, sposobów myślenia oraz chęć bycia takim jak on – dzielnym, dobrym, wytrwałym[6].

Bajki terapeutyczne posiadają jeszcze kilka jasno określonych cech:

  • Są dedykowane dzieciom w przedziale wiekowym: od 3 do 10 lat.
  • Budowa oparta jest na metaforze sytuacji życiowej, zachowań dziecka.
  • Miejsce akcji może być nieokreślone – jakaś bajkowa kraina, planeta; lub też dobrze dziecku znane, jak szpital, dom czy przedszkole. Zawsze jednak rządzą w nim te same prawa co w świecie realnym.
  • Bohater bajki może być w wieku podobnym do dziecka, ma podobne dziecięcym problemy i rozwiązuje je zazwyczaj przy pomocy środków, jakie mogą być dzieciom dostępne.
  • Bardzo eksponuje się wszelkie uczucia, bohaterowie otwarcie je okazują i dużo o nich mówią (ma to na celu uwrażliwienie dziecka na uczucia innych ludzi, które mogą motywować ich zachowania
    i postępowanie).
  • Bajka zabarwiona jest pozytywną atmosferą, zawiera elementy humoru.
  • Często występuje postać „eksperta”, który pomaga bohaterowi. Nazywa jego uczucia, wysłuchuje, daje wsparcie emocjonalne lub pokazuje, jak rozwiązać problem. Nigdy jednak nie robi tego za bohatera. Jego wiarygodność potwierdzają doświadczenia lub określone umiejętności.
  • Bajka terapeutyczna nigdy nie poucza i nie moralizuje – prezentuje rozwiązanie lub możliwości rozwiązań danego problemu
    i pozostawia dziecku wybór, ukazuje drogi, którymi samo może podążyć.
  • Bajka terapeutyczna dobrze się kończy[7].

Według Katarzyny Klimowicz, współautorki kilku zbiorów bajek terapeutycznych, posiadają one określony schemat budowy. Na początku następuje prezentacja głównego bohatera i osadzenie go w sytuacji problemowej, z zaznaczeniem powtarzalności danego problemu. W tym miejscu opisuje się emocje dziecka wynikające z tej sytuacji, niepowodzenie, niechęć do tego, co się dzieje, a  także do rozmowy o tym. Dalej następuje spotkanie bohatera z ekspertem, który dzieli się swoimi, podobnymi przeżyciami. Ekspert opisuje również swoje uczucia. Następnie namawia bohatera do zmiany postępowania, wspiera go, pomaga zaakceptować własne emocje. Można ten etap zaprezentować także nie wprost – bohater obserwuje postępowanie eksperta. Tu przedstawia się też wewnętrzne przeżycia bohatera podczas spotkania z ekspertem. Początkowo może to być wahanie, mieszanina uczuć, ostatecznie jednak niechęć zostaje przełamana i bohater podejmuje próbę zmiany postępowania. Jego zachowanie w tej części zostaje dokładnie opisane, wraz z towarzyszącymi temu emocjami. Kolejnym etapem jest pokazanie pozytywnego wpływu na otoczenie, co wynika ze zmiany zachowania bohatera. Nie są to zmiany diametralne, w myśl zasady, że korzyści należy stopniować. Uwieńczeniem całości jest oczywiście pozytywne zakończenie, w którym istotną rolę pełni prezentacja i opisanie pozytywnych emocji bohatera związanych z rozwiązaniem problemu[8].

[1] Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, Wrocław 1976, s. 43.
[2] S. Sierotowiński, Słownik terminów literackich, Wrocław 1966, s. 41.
[3] Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, dz. cyt., s. 42.
[4]I. Borecka, Z motylem w tle. O baśni w biblioterapii i terapii pedagogicznej, Wałbrzych 2004, s. 10.
[5]M. Molicka, Bajki terapeutyczne, Poznań 1999, s. 23.
[6]A. Łaba, Bajki rymowane w biblioterapii, Kraków 2010, s. 12.
[7]K. Klimowicz, Komentarz bajkoterapeutyczny, [w:] Bezpieczna bajka, red. taż, Warszawa 2011, s. 244,245.
[8]K. Klimowicz, dz. cyt., s. 245, 246.

Categories
Tags
Share a Comment